Difference between revisions of "Түрк тилдери"

→‎Сөздөрдү салыштыруу: Каталарды оңдоо жана транслитерациясы
(→‎Сөздөрдү салыштыруу: Каталарды оңдоо жана транслитерациясы)
[[File:Bilge_Tonyukuk_Monument.jpg|thumb|Bilge [[Tonyukuk]]Yazması.|link=Special:FilePath/Bilge_Tonyukuk_Monument.jpg]]
 
'''ТүркТүркий тилдери''' — генетикалык жана типологиялык жалпы белгилер менен мүнөздөлгөн жакын тектеш тилдердин тобу. ТүркТүркий тилдеринде сүйлөгөн элдер мурдагы [[СССР|ССРС]], [[Румыния]], [[Түркия]], [[Иран]], [[Ооганстан]], [[Моңголстан]], [[Кытай]], [[Болгария]], мурдагы [[Югославия]] жана [[Албания|Албанияда]] жашайт.
 
Түркий тилиндеги негизги бөтөнчөлүктөр: үндүү тыбыштар таңдай жана эрин күүсү боюнча ээрчишет; ассимиляцияланат, сөз жасоо жана сөз өзгөртүү агглютинация жолу менен ишке ашат; род категориясы жок, предлог ордуна жандоочтор қолдонулат; сүйлөмдө же сөз айкашында аныктооч аныкталгычтан мурда келет. ТүркТүркий тилдеринин алтай тилдерине мүнөздүү жалпылыкты сактаса да, өзүнө жакын тектеш тилдердин (Моңгол, тунгус, манчжур) алда канча бөлүнүп чыккан. Өнүгүү процессинде өз алдынча диалектилер жана тилдер пайда болгон. ТүркТүркий тилдери төмөнкүдөй классификацияланат:
 
1) Огуз тилдеринин тобу:
1) Огуз тилдеринин тобу. Огуз түркмөн топчосу (М. Кашгаринин эмгектери боюнча белгилүү Х-XI кк огуз тили; азыркы түркмөн жана түндүк Кавказдагы түркмөн тилдери);
 
1) Огуз тилдеринин тобу.* Огуз түркмөн топчосу (М. Кашгаринин эмгектери боюнча белгилүү Х-XI кк огуз тили; азыркы түркмөн жана түндүк Кавказдагы түркмөн тилдери);
 
2) Кыпчак тилдеринин тобу: азыркы татар жана башкырт тилдери, байыркы кыпчак тили, кумук, каракалпак, ногой, казак тилдери ж.б.
3) Карлук тобу:
 
3.1)* карлукКарлук уйгур топчосу (караханийлер мамлекетинин тушундагы 10-11 қылымдагы жана андан кийинки жазма эстеликтердин тили);
 
4)* Карлук-хорезм топчосу (байыркы өзбек тили, уйгур тилдери).
 
ТүркТүркий тилдерин жана анын орус тили менен карым–катышын иликтөө байыркы мезгилдерде эле болгон. Бирок түрктүркий тилдери [[Орусия|Орусияда]] жана чет өлкөлөрдө илимдин атайын объектиси катары 19-кылымда гана изилдене баштаган.
 
Белгилүү түркологдор: [[В. В. Радлов]], [[П. М. Мелиоранский]], [[Ф. Е. Корш]], [[В. А. Богородицкий]], [[Э. В. Севортян]], М. Ресянен, [[Б. М. Юнусалиев]], [[Томсен, Вильгельм Людвиг|В.Томсендер]]
**[[Сары-уйгур тили]]
 
== ТүркТүркий тили (тилдери) жөнүндө ==
М. Кaшгaринин 1076-1077 -ж. жaзгaн "Түрк Тили Сөз жыйнaгындa": Түрктөрдүн тилин үйрөнгүлө! Aнткени, aлaрдын шыбaгaсынa узaккa созулуучу бийлик бaр! деп Xaзрaты Муxaммед пaйгaмбaрыбыз кыямaт-кaйымдын белгилерин, aкыр зaмaндык козголоңдор буйруп aйтқaн экен дегенин эшиткеним бaр дегени кызык<ref>Кыргыз Тaрыxы, Кaлен Сидиковa. бишкек 2007 ж. б.318</ref>.
 
== Сөздөрдү салыштыруу ==
''Когнаттардын таблицасы:''
 
ü: ү, ç: ч, ñ: ң
 
{| border="1" cellpadding="2"
|-
|&nbsp;||'''Türk atabızdın tiliКыргызча'''||'''Anadolu <br> TürkçösüТүркчө'''||'''Türkmenstan TürkçösüТүркмөнчө'''||'''Tatar TürkçösüТатарча'''||'''Kazak TürkçösüКазакча'''||'''Özbek TürkçösüӨзбекче'''||'''Uygur TürkçösüУйгурча'''||'''YakutcaУранхайча'''||'''ÇuvaşcaЧувашча'''
|-
|&nbsp;||ата|| ata||&nbsp;||ata||&nbsp;|| ota||&nbsp;|| &nbsp;||&nbsp;
|-
|&nbsp;||анаапа|| anne|| ene|| ana|| ana|| ona|| ana|| &nbsp;||an'n
|-
|&nbsp;|| огулуул|| oğul|| oğul|| ul, uğıl||ul|| o'gil|| oghul|| uol|| yvul
|-
|&nbsp;|| эр (кек)эркек||erkek||erkek|| ir|| yerkek||erkak|| är|| er|| ar
|-
|&nbsp;||кыз|| kız|| gyz|| qız|| qιz|| qiz|| qiz|| ky:s|| χe'r
|&nbsp;||келин|| gelin|| geli:n|| kilen|| kelin|| kelin|| kelin|| kylyn|| kilen
|-
|&nbsp;|| жүрөк|| yürek|| ýürek ||yöräk|| zhürek||yurak|| yüräk|| süreq||&nbsp;
|&nbsp;||'''Түрк атабыздын тили'''||'''Türkiye <br> Türkçesi'''||'''Türkmence'''||'''Tatarca'''||'''Казакша'''||'''Özbekçe'''||'''Uygurca'''||'''Yakutca'''||'''Çuvaşca'''
|-
|&nbsp;|| jürekкан|| yürekkan|| ýürek ga:n||yöräk qan|| zhürekqan||yurak qon|| yüräkqan|| süreqqa:n|| &nbsp;jon
|-
|&nbsp;|| qanбаш|| kanbaş|| ga:nbaş|| qanbaş|| qanbas|| qon&nbsp;|| qanbaş|| qa:nbas|| jonpuš
|-
|&nbsp;|| bašкыл|| başkıl|| başqyl|| başqıl|| baskyl|| &nbsp;kyl||baş kyl|| baskyl|| pušχe'le'r
|-
|&nbsp;|| qylкөз|| kılgöz|| qylgöz|| qılküz|| kylköz|| kylko'z|| kylköz|| kylkos|| χe'le'rkör
|-
|&nbsp;|| közкирпик|| gözkirpik|| gözkirpik|| küzkerfek|| közkirpik|| ko'zkiprik|| közkirpik|| koskirbi:|| körχurbuk
|-
|&nbsp;||kirpik кулак||kirpikkulak||kirpik gulak||kerfek qolaq||kirpik qulaq||kiprik quloq||kirpik qulaq||kirbi gulka:k||χurbukχo'lga
|-
|&nbsp;|| qulqaqмурун||kulak burun|| gulakburun|| qolaqborın|| qulaqmurιn|| quloqburun|| qulaqburun|| gulka:kmurun||χo'lga&nbsp;
|-
|&nbsp;|| burunкол|| burunkol|| burungol|| borınqul|| murιnqol|| burunqo'l|| burun&nbsp;|| murunqol|| &nbsp;χol
|-
|&nbsp;|| qolбармак|| kolparmak|| golbarmak|| qulbarmaq|| qol&nbsp;|| qo'lbarmoq||barmaq|| &nbsp;||qol|| χol&nbsp;
|-
|&nbsp;|| el(ig)тырмак||eltırnak|| eldyrnaq|| tırnaq||&nbsp;tιrnaq||&nbsp;tirnoq||&nbsp;tirnaq||ili:tynyraq|| ala'&nbsp;
|-
|&nbsp;||barmak тизе||parmak diz||barmak dy:z||barmaq tez||&nbsp; tize||barmoq tizza||barmaq tiz||&nbsp; tüsäχ||&nbsp;
|-
|&nbsp;||tyrnaq аяк||tırnak ayak||dyrnaq aýaq||tırnaq ayaq||tιrnaq ayaq||tirnoq oyoq||tirnaq&nbsp;||tynyraqataq||&nbsp;
|-
|&nbsp;|| tizкурсак|| dizkarın|| dy:zgaryn|| tezqarın|| tizeqarιn|| tizzaqorin|| tizqor(saq)|| tüsäχqaryn|| &nbsp;χyra'm
|-
|&nbsp;|| baltyrат||baldır at||baldyr at||baltır at||baldyr at||boldyr ot||baldir at||ballyr at||&nbsp; ut
|-
|&nbsp;|| adaqбалык|| ayakbalık|| aýaqbalyk|| ayaq balıq|| ayaqbalιq|| oyoqbaliq|| &nbsp;beliq||ataq balyk|| &nbsp; pola'
|-
|&nbsp;||qaryn үй|| karınev|| garynöý|| qarınöy|| qarιnüy|| qorinuy|| qor(saq)öy||qaryn&nbsp;||χyra'mav
|-
|&nbsp;|| aqжол|| akyol|| akyo:l|| aqyul|| aqzhol|| oqyo'l|| aqyol|| &nbsp;suol||&nbsp; sol
|&nbsp;||'''Түрк атабыздын тили'''||'''Türkiye <br> Türkçesi'''||'''Türkmence'''||'''Tatarca'''||'''Казакша'''||'''Özbekçe'''||'''Uygurca'''||'''Yakutca'''||'''Çuvaşca'''
|-
|&nbsp;||atкөпүрө|| atköprü|| atköpri|| atküpar|| atköpir|| otko'prik|| atkövrük|| atkürpe|| ut&nbsp;
|-
|&nbsp;|| siyirок|| sığırok|| sygyrok|| síır (sıyır)uk|| siyιr&nbsp;|| sigiro'q|| &nbsp;oq||&nbsp;||&nbsp; ugu
|-
|&nbsp;|| ytкүл|| itkül|| itkül|| etköl|| iytkül|| itkul|| itkül|| ytkül|| jydakö'l
|-
|&nbsp;||balyqсуу|| balıksu|| balyksuw|| balıq syw|| balιqsuw|| baliqsuv|| beliqsu|| balykui|| pola'syv
|-
|&nbsp;|| bitкеме|| bitgemi|| bitgämi|| betkimä|| biytkeme|| bitkema|| pit&nbsp;|| byt&nbsp;|| pyjdakim
|-
|&nbsp;||kök көл||gök göl|| gökköl|| kükkül|| kökköl|| ko'kl|| kökköl|| küöqküöl|| kăvak&nbsp;
|&nbsp;||'''Түрк атабыздын тили'''||'''Türkiye <br> Türkçesi'''||'''Türkmence'''||'''Tatarca'''||'''Казакша'''||'''Özbekçe'''||'''Uygurca'''||'''Yakutca'''||'''Çuvaşca'''
|-
|&nbsp;|| evарал|| evada|| öýada|| öyatan|| üyaral|| uyorol|| öyaral|| &nbsp;||av ută
|-
|&nbsp;|| otagбулут|| otağbulut||otaq bulut|| &nbsp;bolıt|| otaq bult|| otoqbulut|| &nbsp;bulut||otu: bylyt|| &nbsp;pĕlĕt
|-
|&nbsp;||yolжылдыз|| yolyıldız|| yo:lýyldyz|| yulyoldız|| zholzhuldιz|| yo'lyulduz|| yolyultuz|| suolsulus|| solşăltăr
|-
|&nbsp;||köprüq топурак||köprütoprak||köpritoprak|| küpartufraq|| köpirtopιraq|| ko'priktuproq||kövrüktupraq||kürpetoburaχ||&nbsp;tăpra
|-
|&nbsp;||oq дөбө|| oktepe|| okdepe|| uktübä|| &nbsp;töbe||o'q tepa|| oq&nbsp;||töbö|| ugutüpe
|-
|&nbsp;||ot жыгач||&nbsp; ağaç|| otagaç|| utağaç|| otağaš|| o't&nbsp;|| ot&nbsp;|| uot&nbsp;|| votjyvăş
|-
|&nbsp;||kül теңри|| kül tanrı|| kültaňry|| köl täñre|| kül&nbsp;|| kul&nbsp;|| kültängri|| kültanara|| kö'ltură
|-
|&nbsp;||suv узун|| suuzun|| suwuzyn|| sywozın|| suwuzιn|| suvuzun|| suuzun|| uiuhun|| syvvărăm
|-
|&nbsp;||kemi жаңы|| gemiyeni|| gämiyany|| kimäyaña|| kemezhanga|| kemayangi|| &nbsp;yengi||&nbsp; sana||kim şĕnĕ
|-
|&nbsp;|| kölсемиз|| gölsemiz|| kölsemiz|| külsimez|| kölsemiz|| ko'lsemiz|| kölsemiz|| küölemis|| &nbsp;samăr
|-
|&nbsp;||atov толук|| adadolu|| adado:ly|| atantulı|| araltolι|| orolto'la|| araltoluq|| &nbsp;toloru|| utătulli
|-
|'''Сандар'''||'''Кыргызча'''||'''Түркчө'''||'''Түркмөнчө'''||'''Татарча'''||'''Казакча'''||'''Өзбекче'''||'''Уйгурча'''||'''Уранхайча'''||'''Чувашча'''
|&nbsp;||küneš||güneş||gün||qoyaş||kün||&nbsp;||kün|| kün|| χĕvel
|-
|&nbsp;1||bulut бир|| bulutbir|| bulutbir|| bolıtber|| bultbir|| bulutbir|| bulutbir|| bylytbi:r|| pĕlĕtpĕrre
|-
|&nbsp;2||yulduz эки||yıldız iki||ýyldyz iki||yoldız ike||zhuldιz yeki||yulduz ikki||yultuz ikki||sulus ikki||şăltăr ikkĕ
|-
|&nbsp;4|| topraqтөрт||toprak dört||toprak dö:rt||tufraq dürt||topιraq tört||tuproq to'rt||tupraq töt||toburaχ tüört||tăpra tăvattă
|-
|&nbsp;7|| töpü жети|| tepeyedi|| depeyedi|| tübäcide|| töbezheti|| tepayetti|| &nbsp;yättä||töbö sette|| tüpeşiççĕ
|-
|&nbsp;10|| yağacон|| ağaçon|| agaço:n|| ağaçun|| ağašon|| &nbsp; o'n||&nbsp; on||&nbsp; uon||jyvăş vunnă
|-
|&nbsp;100|| tenri жүз|| tanrı yüz|| taňryyü:z|| täñre yöz||&nbsp; zhüz||&nbsp; yuz||tängri yüz||tanara sü:s||tură şĕr
|-
|&nbsp;||'''Түрк атабыздын тили'''||'''Türkiye <br> Türkçesi'''||'''Türkmence'''||'''Tatarca'''||'''Казакша'''||'''Özbekçe'''||'''Uygurca'''||'''Yakutca'''||'''Çuvaşca'''
|-
|&nbsp;|| uzun|| uzun|| uzyn|| ozın|| uzιn|| uzun|| uzun|| uhun|| vărăm
|-
|&nbsp;|| yany|| yeni|| yany|| yaña|| zhanga||yangi|| yengi|| sana|| şĕnĕ
|-
|&nbsp;|| semiz|| semiz|| semiz|| simez|| semiz|| semiz|| semiz|| emis|| samăr
|-
|&nbsp;|| tolu|| dolu|| do:ly|| tulı|| tolι|| to'la|| toluq|| toloru||tulli
|-
|&nbsp;|| aq|| ak|| ak|| aq|| aq|| oq|| aq|| &nbsp;||&nbsp;
|-
|&nbsp;||qara||kara|| gara|| qara|| qara|| qora|| qara|| χara|| χura
|-
|&nbsp;|| qyzyl|| kızıl|| gyzyl|| qızıl|| qızıl|| qizil|| qizil|| kyhyl|| χĕrlĕ
|-
|&nbsp;||kök||gök|| gök|| kük|| kök|| ko'k|| kök|| küöq|| kăvak
|-
|'''Sayılar'''||'''Түрк атабыздын тили'''||'''Türkiye <br> Türkçesi'''||'''Türkmence'''||'''Tatarca'''||'''Казакша'''||'''Özbekçe'''||'''Uygurca'''||'''Yakutca'''||'''Çuvaşca'''
|-
|1|| bir|| bir|| bir|| ber|| bir|| bir|| bir|| bi:r|| pĕrre
|-
|2|| eki|| iki|| iki|| ike|| yeki|| ikki|| ikki|| ikki|| ikkĕ
|-
|4|| tört|| dört|| dö:rt|| dürt|| tört|| to'rt|| töt|| tüört|| tăvattă
|-
|7|| yeti|| yedi|| yedi|| cide|| zheti|| yetti|| yättä|| sette|| şiççĕ
|-
|10|| on|| on|| o:n|| un|| on|| o'n|| on|| uon|| vunnă
|-
|100|| yüz|| yüz|| yü:z|| yöz|| zhüz|| yuz|| yüz|| sü:s|| şĕr
|-
|}
 
 
Bul tabloda Türk tilderin söylöm tüzülüşünün birdey kalganın körsötkön mısal:
 
{|{{prettytable}}
|-bgcolor='#COFOFO'
!'''dialektter'''
!'''söylöm tüzülüşü'''
|-
| [[Gagavuz Türkçösü]] || Uşaklar şkolada / okulda dilimizi latin alfavitindä yazêr.
|-
| [[Аnadolu Türkçösü]] || Çocuklar okulda dilimizi Latin alfabesi ile yazıyor.
|-
| [[Azerbayjan Türkçösü]] || Uşaqlar məktəbdə dilimizi latin əlifbası ilə yazır.
|-
| [[Тürkmenstan Türkçösü]] || Çagalar mekdepde dilimizi latyn elipbiýi bile(n) ýazýar.
|-
| [[Özbek Türkçösü]] || Bolalar maktabda tilimizni latin alifbosi bilan / ila yozadi.
|-
| [[Uygur Türkçösü]] || Balilar mektepte tilimizni latin elipbesi bilen yazidu.
|-
| [[Kazak Türkçösü]] || Balalar mektepte tilimizdi latin alfavitimen jazadı.
|-
| [[Kırgız Türkçösü]] || Baldar mektepte tilibizdi latın alfaviti menen jazat.
|-
| [[Tatar Türkçösü]] || Balalar mäktäpdä telebezne latin älifbası bilän / ilä yaza.
|}
 
Türk tilderinde [[Ün uyumu]] bar. (Özbekçe tışında ) ,jazuuda sözdör son ulandı alıp uzat jana söylöm tüzülüşü öznö-nerse-jüktöm katarı menen boluptur. Kazakşa jana Türkçö mısalı:
*jaz (yaz)
*jaz.u (yazı)
*jaz.u.şı (yazıcı/yazar)
*jaz.u.şı.lar (yazıcılar)
*jaz.u.şı.lar.ım (yazıcılarım)
*jaz.u.şı.lar.ım.ız (yazıcılarımız)
*jaz.u.şı.lar.ım.ız.da (yazıcılarımızda)
*jaz.u.şı.lar.ım.ız.da.ğı (yazıcılarımızdaki)
*jaz.u.şı.lar.ım.ız.da.ğı.lar (yazıcılarımızdakiler)
*jaz.u.şı.lar.ım.ız.da.ğı.lar.dan (yazıcılarımızdakilerden)
 
==Шилтемелер==
9

edits