"Бабур атындагы Ош Мамлекеттик Академиялык өзбек музыкалуу драма театры" түзөтүүлөрүнүн айырмасы

no edit summary
Андан ары бул труппа Бабур атындагы Ош Мамлекеттик академик өзбек музыкалуу драма театрынын түзүү үчүн негиз болуп калды.<ref>[https://www.centrasia.org/person2.php?st=1386103932 <small>Центразия Персоны</small>]</ref> Бабур атындагы Ош Мамлекеттик академик өзбек музыкалуу драма театры [[Борбордук Азия]]да [[Ташкент]] шаарындагы Хамза атындагы өзбек улуттук академиялык драма театрынан ([[1913]]-[[27 февраль]] [[1914]] жылдары негизделген) кийинки экинчи байыркы профессионал театры болуп эсептелет<ref>[http://www.ozodlik.org/content/article/26717554.html <small>Ош театры өзунун 95 жылын майрамдады</small>]</ref>.
 
Театр [[Ош уезди]]нын бардык райондорунда болуп, ал жерде спектаклдер коюп [[басмачылык]] менен көркөм өнөр жана [[маданият]] куралы менен күрөшту. Райондорда спектаклдер коюп, [[басмачы]]лар жайгашкан жана аларды куралдарын сактоочу жайларын билишкен. Театр артисттери [[Ош шаары]]нын [[милиция]]сынын негиздөөчүсү жана биринчи башчысы жана Кыргызстан Улуттук коопсуздук комитетинин негиздөөчүсү жана [[Ош уезди]]нын ЧКнын биринчи башчысы [[Султанов, Балтакожо|Балтыходжа Султанов]] менен бирге [[басмачылык]]ты жок кылууда активдүү катышкан. Театр өзүнүн арабасында театр [[реквизит]]и менен бирге куралдарды бекитип кызылдарга ташып, [[басмачы]]лар бандалары жайгашкан жерлерден өткөргонөткөргөн, ошентип Кызыл армияны [[курал-жарак]] жана ок-дарылар менен камсыз кылган.
 
Театр труппасында [[Мадазимов Рахмонберди|Рахмонберди Мадазимов]] тарабынан коюлган Маннон Уйгурдын "[[Түркстан]]дык [[табып]]" пьесасы өз убагында реакцион диний ишмерлердин кескин нааразылыгын келтирди. Ошол кезде труппа курамында аял актрисалар жок эле, анда аялдардын ролун Журахон Зайнобиддинов мыкты аткарган. 20-жылдар аягында сахнада биринчи жолу актриса аялдар көрүндү. Ислам жактоочулары тарабынан таланттуу актрисалар Н. Юлдашева жана Р. Парпиевалар ырайымсыз өлтүрүлгөн<ref>[http://www.open.kg/about-kyrgyzstan/art/theater/115-teatr-kyrgyzstana-v-20-80-godah.html <small>Театр Кыргызстана в 20-80 годах</small>]</ref>.
[[Султанов, Балтакожо|Б. Султановдун]] кудасы Ош өзбек театрын биринчи негиздөөчүсү, директору жана көркөм жетекчиси [[Мадазимов Рахмонберди|Рахмонберди Мадазимов]] мындай айтып жүргөн: [[Корбашы]] [[Мадаминбек]] [[Анжыян (шаар)|Андижан]]га жакын жерлерде талоончулук кылып, тургундарга куралдуу кол салып журду. [[Ош шаары]]нын [[милиция]]сынын башчысы жана [[Ош уезди]]нын ЧКнын башчысы [[Султанов, Балтакожо|Балтыходжа Султанов]] жана Ош [[гарнизон]]у [[Анжыян (шаар)|Андижан]] аскердик [[гарнизон]]ун [[курал-жарак]] менен камсыз кылуу учун жардам берууну каалады. Бирок ал жакка куралды кандай жеткирүүгө болот? Бул көйгөйдү театр артисттери чечти. Арабаны жасалгалашты, анга [[курал-жарак]]ты жайып коюшту, үстүнөн төшөктөр коюшту. Артист [[Мадазимов Рахмонберди|Рахмонберди Мадазимов]] грим сыйпоолоп жана чоң "ишан"-диний үгүттөөчү болду. Дагы эки актёр анын "муридтери"-шакирттери болуп калды. Өзүнө жакын мусулмандардын ыйык [[Куран]] китебин коюшту, аны окуп жолго тушту. Араба Ходжаабадга жакындап барганда ок атылганы угулду. Арабаны ондогон [[басмачы]]лар курчооду. Ошондо арабакеч [[басмачы]]ларга бармагы менен "жымжырт" деп белгисин көрсөттү жана парданы тартып койду. [[Басмачы]]лар "ишан" жана анын "шакиртерин" көрүүшту жана жүгүнүүшту. Андан кийин аларды [[Анжыян (шаар)|Андижан]]га чейин урмат менен жеткиришти. [[Курал-жарак]] менен камсыз кылуу үчүн труппанын мындай "постановкалары" бир нече жолу кайталанды.
 
[[Кыргыз АССР Эл Комиссарлар Совети (ЭКС)|Кыргыз АССР эл комиссарлары Кеңешинин]] [[1929]] жылдагы [[Акты (документ)|токтомуна]] ылайык театр өз ишин кесипкөй негизде баштаган. Ошол убакыттан баштап театр сахнасында көйгөйлүү маселелерди чагылдырган чоң пьесалар жана чыгармалар коюлган. Сахнада [[Мадазимов Рахмонберди|Рахмонберди Мадазимов]] тарабынан коюлган Камил Яшин жана Музаффар Мухамедовдун "Гулсара" музыкалуу драмасы чоң окуялардын бири болуп калды. [[1929]]-[[1931]]-жылдары театрда [[Мадазимов Рахмонберди|Рахмонберди Мадазимов]] тарабынан К. Яшиндын "Лолахон", "Ажи-ажи" пьесалары коюлду. Бул чыгармалар идеялык душмандардын кара ойлорун ачып берди. "Лолахон" спектакли [[Араван]], [[Өзгөн району|Өзгөн]], [[Кара-Суу району|Кара-Суу]], Ходжаабад эмгекчилерин арасында көп жолу коюлуп жатты. Театр кызматкерлерине карата реакциялык элементтер бир катар кол салууларды уюштуруштуу. Театр артисттери [[Мадазимов Рахмонберди|Рахмонберди Мадазимовду]], [[Моминова, Разияхан|Розияхон Муминованы]], Тожихон Хасанованы, [[Рахмонов Уринбой|Уринбой Рахмоновду]] кармап алуу жана көздорүнкөздөрүн чукуу учунүчүн жалдангычтар даярдалган эле. [[Артист]]тердин коопсуздугун камсыз кылуу үчүн аларга куралдуу сакчылар коюлган эле.
 
[[File:Султанов Балтыходжа.jpg|thumb|left|200px|<small>[[Султанов, Балтакожо|Балтыходжа Султанов]]</small>]]
[[1934]] жылы театр жамааты [[Ленинград]], [[Москва]], [[Ташкент]] шаарларында биринчи гастролдорундо катышты. [[1934]] жылдын августунда театралдык жамааттын курамында 70 адам [[Ленинград]] шаарына гастролдорго барды. Театр репертуары "Фархад менен Ширин", "Лейла менен Маджнун" жана башка өзбек пьесалары тузду. [[Ленинград]]дын искусство сүйүүчүлөру театр чыгыштарын жакшы кабыл алышты. Ошондуктан узак эмеске пландаштырылган бул гастролдор дээрлик бир айга созулдуу. Театрдын жамааты чыгармачыл жолугушууларды ишканаларда, окуу жайларында, укмуштуу [[«Аврора» (крейсер)|"Аврора" крейсерда]] жүргүздү.
 
Бардыгы болуп 22 [[концерт]] беришти. Гастроль аягында артисттерди [[Ленинград]] партия обкомунун биринчи катчысы Сергей Миронович Киров кабыл алды, ал белгилегендей, коюлган спектаклдер жана концерттер ленинграддыктарга чоң таасир кылды жана алардын эсинде калат. Жолугушууга [[Рахмонов Уринбой|Уринбой Рахмонов]], А. Насриддинов, Кадыржан Хамидов, З. Умаров, Гуламжан Исраилов, Б. Махмудов, Тожихон Хасанова, [[Маидова, Лайлихан|Лайлихон Моидова]], Р. Ахмедов, Б. Ортиков, И. Худайбердиев, Зиямиддин Шакиров, Лутфулло Ходжаев, Р. Мухаммаджанов, Ж. Юсупжанов, Ж. Мухаммаджанова, Д. Каюмов, П. Салиев жана башкалар катышкан. Жолугушуунун аягында алар С.М. Киров менен сүрөткө түшүүштү. С.М. Киров өлгөндөн кийин [[1937]] жылы драма театрге С.М. Кировдун аты коюлду.
 
[[1934]] жылы [[Ташкент]]те пахтакер алдыңкылардын чогулушу өткөрүлгөн. [[Өзбек ССР]] [[Борбордук аткаруу комитети]] президиумдун төрагасы [[Ахунбабаев Юлдаш|Юлдаш АхунбабаевдынАхунбабаевдун]] чакыруусу боюнча театрдын жамааты слёт катышуучуларыне [[концерт]] коюу үчүн [[Ташкент]]ке барды. Слёт катышуучулары обончу [[Тарак, Абдулла Файзулла|Абдулла тарок ФайзуллаевдынФайзуллаевдун]], артисттер [[Рахмонов Уринбой|Уринбой Рахмонов]]дун, [[Моминова, Разияхан|Р. Муминованын]], Т. Хасанованын, [[Маидова, Лайлихан|Л. Моидованын]], К. Хамидовдун, Ж. Исраиловдун чыгыштарын кулак тундурган кол чабуулар менен кабыл алды. [[1934]] жылы театр [[Москва]] гастролдорунда эле катышкан. 26 май-4 июнь [[1939]] жылы [[Москва]]да кыргыз искусствосунун I декадасында катышкан жана чыгармачылык топ катышуучулары [[Калинин, Михаил Иванович|М.И. Калинин]] менен жолукту<ref>[http://portalus.ru/modules/biographies/rus_readme.php?subaction=showfull&id=1422800665&archive=&start_from=&ucat=1& Биографии знаменитостей]</ref>.
 
[[1939]] жана [[1940]] жылдары [[Бишкек (шаар)|Фрунзе шаарында]] гастролдордо катышкан. [[1939]] жылы театрдын жетекчи артисттери [[Моминова, Разияхан|Розияхан Муминова]] жана [[Тарак, Абдулла Файзулла|Абдулла тарок Файзуллаев]] [[Кыргызстан]]да биринчи болуп Кыргыз ССРинин эмгек сиңирген артисти наамын алышкан<ref>[http://studydoc.ru/doc/247002/tekst-tolugu-menen-word-formatynda-kөchүrүlsүn Кыргыздын Гиннес китеби 94 бет]</ref>.
[[2006]] жылы [[Кыргыз Республикасы]]нын [[маданият]] жана маалымат [[Министрлик|министрлигинин]] чечими менен театрга "Мамлекеттик театр" макамы берилди.
 
29 ноябрь [[2014]] жылы [[Борбордук Азия]]ны байыркы театрынын 95 жылдык юбилейине арналган театрализациялангантеатрализациялашкан [[концерт]] коюлду. [[2020]] жылы театр өзунун кылымдык юбилейин белгилөө тоюн өткөрөт<ref>[http://www.nlkg.kg/ru/projects/little-kirghizstan/teatru-babura-skoro-100-let <small>Театру Бабура скоро 100 лет</small>]</ref>.
 
== [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]дан көчурмө ==
* [[1923]] жыл - [[:ru:Яшен, Камиль|Комил Яшин]] «Лолахон».
* [[1924]] жыл - Махмуд Рахмон «Түштүктөн рапорт».
* [[1925]] жыл - [[:ru:Яшен, Камиль|К. Яшин]] жана [http://people.ziyonet.uz/ru/person/view/muhamedov_muzaffar_ М. Мухамедов] «Гулсара».
* [[1926]] жыл - [[:ru:Яшен, Камиль|К. Яшин]] «Эки коммунист».
* [[1927]] жыл - [[:ru:Яшен, Камиль|К. Яшин]] «Достор».
* [[1928]] жыл - [[:ru:Яшен, Камиль|К. Яшин]] «Ичиндеги».
* [[1929]] жыл - [https://archive.li/O0YCY Гулом Зафарий] «Халима», К. Яшин «Ажи-ажи».
* [[1930]] жыл - Умаржон Исмоилов «[[Пахтачылык|Пахта]] талаасындеги тарыхтар».
* [[1931]] жыл - [[Гоголь, Николай Васильевич|Н.В. Гоголь]] «Үйлөнүү».
* [[1933]] жыл - [[Узеир Гажибеков]] "Аршин мал алан".
* [[1934]] жыл - [[Гоголь, Николай Васильевич|Н.В. Гоголь]] "Текшеруучу".
* [[1935]] жыл - Назир Сафаров, Зиё Саид «Тарых сүйлөөйт», [[:ru:Яшен, Камиль|К. Яшин]] «Өрттөөйбуз».
* [[1936]] жыл - [[Турусбеков Жусуп|Ж. Турусбеков]] [[Ажал ордуна (драма)|«Ажал ордуна»]], [[:ru:Тренёв, Константин Андреевич|К. Тренёв]] [[:ru:Любовь Яровая (спектакль, 1951)|"Любовь Яровая"]], Тожизода «Комсомолдук взвод».
* [[1937]] жыл - [[Шиллер Иоган Кристоф Фридрих|Шиллер]] «Алдоо жана сүйүү», Ш. Хуршид [[«Фархад менен Ширин»]].
* [[1938]] жыл - [[Гольдони Карло|К.Гольдони]] «Эки мырзанын малайы», [[:ru:Абдулла, Сабир|Сабир Абдулла]] «[[Өзбекстан]] кылычы».
* [[1939]] жыл - [[:ru:Билль-Белоцерковский, Владимир Наумович|Билль-Белоцерковский]] «Чек арачылар», [[Хамза Хакимзаде Ниязи|Хамза]] «Бай жана батрак», [[:ru:Абдулла, Сабир|Сабир Абдулла]] [[:ru:Тахир и Зухра|"Тахир менен Зухра"]].
* [[1940]] жыл - [[Хамза Хакимзаде Ниязи|Хамза]] «Холисхон», [[:ru:Яшен, Камиль|К. Яшин]] «Бороон».
* [[1941]] жыл - [[:ru:Яшен, Камиль|К. Яшин]] жана М.Мухамедов «Гулсара», Хуршид [[:ru:Лейли и Маджнун|"Лейли менен Меджнун"]], [[:ru:Абдулла, Сабир|Сабир Абдулла]] «Курбан Умаров».
* [[1942]] жыл - [[:ru:Яшен, Камиль|К. Яшин]] «Оккупанттарга өлум!», [[Хамза Хакимзаде Ниязи|Хамза]] «Майсаранын жоруктары», [[Корнейчук Александр Евдокимович|Корнейчук]] "Фронт".
* [[1943]] жыл - [[:ru:Абдулла, Сабир|Сабир Абдулла]] «Даврон ата», Умаржон Исмоилов «Зафар».
* [[1944]] жыл - [[:ru:Яшен, Камиль|К. Яшин]] «Нурхон», Мамед Саид Ордубади «5 сомдук келин».
* [[1945]] жыл - Уйгун «Жашоо ыры».
* [[1946]] жыл - Мухтаров «Аялдын абийири».
* [[1947]] жыл - Уйгун «Жаз», Хуршид [[«Фархад менен Ширин»]].
* [[1948]] жыл - [[:ru:Тренёв, Константин Андреевич|К. Тренёв]] «Кызыл галстук», Уйгун «Жашоо ыры», Уйгун «Алтынкуль».
* [[1949]] жыл - З. Фатхуллин «Желекчелер», Хамид Алимджан [[Зымырык|«Семург»]].
* [[1950]] жыл - Исмоил Акрам «Адилеттүүлүк», [[:ru:Абдулла, Сабир|Сабир Абдулла]] [[«Алпамыш» эпосу|"Алпамыш"]].
* [[1951]] жыл - [[Бөкөнбаев, Жоомарт|Ж. Бөкөнбаев]] «[[Токтогул Сатылганов|Токтогул]]», Хуршид «Лейли менен Меджнун».
* [[1952]] жыл - Шукур Саъдулла «Ёрилтош», Махмуд Рахмон «Кубаныч», Абдулла Каххар «Жибек сузана».
* [[1953]] жыл - [[Иззат Султанов|Иззат Султан]] «[[Алишер Навои]]», [[Лысенко, Николай Витальевич|Н. Лысенко]] «Наталка Полтавка», [[:ru:Яшен, Камиль|Комил Яшин]] «Нурхон».
* [[1954]] жыл - Шукур Саъдулла «Талаада майрам», Бахром Рахмонов «Жүрөк сыры».
* [[1955]] жыл - [[:ru:Яшен, Камиль|Комил Яшин]] «Офтобхон», [[Тагор Рабиндранат|Рабиндранат Тагор]] «Ганг дарыясынын кызы».
* [[1956]] жыл - [[:ru:Яшен, Камиль|Комил Яшин]] «Равшан жана Зулхумор», З .Фатхуллин «Ата-Мекенди сүйүү», И. Ахмедов «Сырлар сандыгы».
* [[1957]] жыл - Сабир Абдулла [[«Алпамыш» эпосу|"Алпамыш"]], [[Вургун Самед|Самад Вургун]] «Юлдуз».
* [[1958]] жыл - Хамид Алимджан «Ойгул жана Бахтиёр», М. Шатров «Революция аты менен».
* [[1959]] жыл - Турсун Собиров «Орзигул», Ахмад Бобожон «Ашик Гариб менен Шахсанам», А. Бобожон «Тайфун», [[Хамза Хакимзаде Ниязи|Хамза]] «[[Паранжы]] сырлары».
* [[1960]] жыл - [[Кубанычбек Маликов]] «Бийик жерде», Хамид Гулям «Ташбалта ашык», Карло Гоцци «Каныша Турандот».
* [[1961]] жыл - Рихси Орифжонов «Эгерде башы кыйшык болсо», [[:ru:Яшен, Камиль|Комил Яшин]] «Дилором».
* [[1962]] жыл - Шукур Саъдулла «Эки билерик», [[Бексултан Жакиев]] [[Б. Жакиевдин "Атанын тагдыры" драмасы|«Атанын тагдыры»]].
* [[1963]] жыл - Мухаммаджон Хайруллаев «Бала», Абдулла Каххар «Табыттан добуш», Яхёхон Маматхонов «Мели хоббон, Наби товон».
* [[1964]] жыл - Ахмад Бобожон «Поэма трагедиясы», Байсеитов, Шаңгытбаев «Бали, бали, кыздар ай», [[Шекспир]] «Отелло», [[Жантөшев, Касымалы|Касымали Жантөшев]] «Шайтан кыз», [[Премчанд]] «Нимми».
* [[1965]] жыл - Сахиб Жамал «Гули сиёх», З. Фатхуллин «Жаштыктагы сүйүү», [[Жантөшев, Касымалы|Касымали Жантөшев]] «Тоо бүркүтү», [[Иззат Султанов|Иззат Султан]] «Бүркүт учушу».
* [[1966]] жыл - [[Иззат Султанов|Иззат Султан]] «Белгисиз киши», [[:ru:Абдулла, Сабир|Сабир Абдулла]] «Гул менен [[Нооруз]]», [[Чыңгыз Айтматов]] «[[Саманчынын жолу (роман)|Саманчынын жолу]]», Уйгун «Парвона».
* [[1967]] жыл - [[Алишер Навои]] «Дилором», Адхам Рахмат «Абдулла Набиев», Уткир Рашид «Жуучу», [[Жантөшев, Касымалы|Касымали Жантөшев]] «Кыз муруту менен».
* [[1968]] жыл - Абдулла Кадыри «Төркүнөн чаян», Анатолий Софронов «Ашпозчу аял эрге тийди», [[Тойбаев, Мырзабек Раевич|Мирзабек Тойбаев]] «Жаңы келин», [[Бекниязов Жайлообек|Ж. Бекниязов]], Исмаилов «Эки от ортосунда», [[Абдугани Абдугафуров]] «Өкүнүч».
* [[1969]] жыл - [[Гоголь, Николай Васильевич|Н.В. Гоголь]] "Үйлөнүү", Хамид Гулям «Укмуштуу нерсе», [[Рашидов Шараф Рашидович|Шараф Рашидов]] «Кубаттуу толкун», Мирзакалон Исмоилий «Ферганада таң чыкты".
* [[1970]] жыл - [[Абдумомунов, Токтоболот|Токтоболот Абдумомунов]] «Жыгылган оогонго күлөт», Мамед Саид Ордубади «5 сомдук келин», Шухрат «Арзан куйөө», Димитрас Псафас «Жалганчы керек».
* [https://www.facebook.com/odiljon.dadajonov/posts/2381326545438342 "Мозийға қараб иш кўрмоғлиқ хайрлидир"]
* [https://www.youtube.com/watch?v=w2m4NYRxYyI <small>Болтихожи Султонов ҳақида /"Мозийга қараб иш кўрмоқлик хайрлидир!" 2- қисм</small>]
* [https://zen.yandex.ru/media/id/5e8af4a47dce0e10edfc9675/osh-akademik-zbek-muzykaluu-drama-teatry-kyrgyzstanda-e-baiyrky-borborduk-aziiada-ekinchi-baiyrky-teatry-5eb550d4d86ce72cb4b1908a <small>Ош академик өзбек музыкалуу драма театры - Кыргызстанда эң байыркы, Борбордук Азияда экинчи байыркы театры</small>]
 
[[Category:Кыргыз маданияты]]