Difference between revisions of "Түрк тилдери"

Removed redirect to Түркий тилдери
(QECUB moved page Түрк тилдери to Түркий тилдери: Түрк бул "тУрецкий", түркий бул "тЮркский")
 
(Removed redirect to Түркий тилдери)
Tag: Removed redirect
[[File:Bilge_Tonyukuk_Monument.jpg|thumb|right|250px|Bilge [[Tonyukuk]]Yazması]]
#REDIRECT [[Түркий тилдери]]
 
'''Түрк тилдери''' — генетикалык жана типологиялык жалпы белгилер менен мүнөздөлгөн жакын тектеш тилдердин тобу, алтай тилдеринин уясындагы тил. Түрк тилинде сүйлөгөн элдер [[СССР|КСРБ]], [[Румыния]], [[Түркия]], [[Иран]], [[Ооганстан]], [[Монголия|Моңголстан]], [[Кытай]], [[Болгария]], [[Югославия]] жана [[Албания|Албанияда]] жашайт.<br />
 
Түркий тилиндеги негизги бөтөнчөлүктөр: үндүү тыбыштар таңдай жана эрин күүсү боюнча ээрчишет; ассимиляцияланат, сөз жасоо жана сөз өзгөртүү агглютинация жолу менен ишке ашат; род категориясы жок, предлог ордуна жандоочтор қолдонулат; сүйлөмдө же сөз айкашында аныктооч аныкталгычтан мурда келет. Түрк тилдеринин алтай тилдерине мүнөздүү жалпылыкты сактаса да, өзүнө жакын тектеш тилдердин (Моңгол, тунгус, манчжур) алда канча бөлүнүп чыккан. Өнүгүү процессинде өз алдынча диалектилер жана тилдер пайда болгон. Түрк тилдери төмөнкүдөй классификацияланат:<br />
 
1) Огуз тилдеринин тобу. Огуз түркмөн топчосу (М.Кашгаринин эмгектери боюнча белгилүү Х-XI кк огуз тили; азыркы түркмөн жана түндүк Кавказдагы түркмөн тилдери);<br />
 
2) Кыпчак тилдеринин тобу: азыркы татар жана башкырт тилдери, байыркы кыпчак тили, кумук, каракалпак, ногой, казак тилдери ж.б.<br />
 
3) Карлук тобу:<br />
3.1) карлук уйгур топчосу (караханийлер мамлекетинин тушундагы 10-11 қылымдагы жана андан кийинки жазма эстеликтердин тили);<br />
 
4) Карлук-хорезм топчосу (байыркы өзбек тили, уйгур тилдери).<br />
 
Түрк тилдерин жана анын орус тили менен карым–катышын иликтөө байыркы мезгилдерде эле болгон. Бирок түрк тилдери [[Орусия|Орусияда]] жана чет өлкөлөрдө илимдин атайын объектиси катары 19-кылымда гана изилдене баштаган.<br />
 
Белгилүү түркологдор: [[В.В.Радлов]], [[П.М.Мелиоранский]], [[Ф.Е.Корш]], [[В.А.Богородицкий]], [[Э.В.Севортян]], [[М.Ресянен]], [[Б.М.Юнусалиев]], [[В.Томсен|В.Томсендер]]<br />
 
==Классификация==
 
* '''Огур тобу:'''
** [[Чуваш тили]]
 
* '''Огуз тобу:'''
**[[Гагауз тили|Гагауз тили]]
**[[Түрк тили]]
**[[Азербайжан тили]]
**[[Түркмөн тили]]
**[[Кашкай тили]]
 
* '''Кыпчак тобу:'''
** Кыпчак-булгар топчосу:
***[[Татар тили]]
***[[Башкырт тили]]
** Кыпчак-куман топчосу:
***[[Кумык тили|Кумук тили]]
***[[Карачай-Балкар тили|Карачай-Балкар тили]]
** Кыпчак-ногой топчосу:
***[[Кырым-татар тили]]
***[[Ногой тили]]
***[[Казак тили]]
***[[Каракалпак тили]]
***[[Сибир-татар тили]]
** Кыргыз-кыпчак топчосу:
***[[Кыргыз тили|Кыргыз тили]]
 
* '''Карлук тобу:'''
**[[Өзбек тили]]
**[[Уйгур тили]]
 
* '''Сибир тобу:'''
**[[Алтай тили]]
**[[Шор тили]]
**[[Тува тили|Тыва тили]]
**[[Хакас тили]]
***[[Фуюй кыргыз тили]]
**[[Саха тили]]
**[[Сары-уйгур тили]]
 
== Түрк тили (тилдери) жөнүндө ==
М. Кaшгaринин 1076-1077 -ж. жaзгaн "Түрк Тили Сөз жыйнaгындa": Түрктөрдүн тилин үйрөнгүлө! Aнткени, aлaрдын шыбaгaсынa узaккa созулуучу бийлик бaр! деп Xaзрaты Муxaммед пaйгaмбaрыбыз кыямaт-кaйымдын белгилерин, aкыр зaмaндык козголоңдор буйруп aйтқaн экен дегенин эшиткеним бaр дегени кызык<ref>Кыргыз Тaрыxы, Кaлен Сидиковa. бишкек 2007 ж. б.318</ref>.
 
== Кошумча ==
*[[Түрк тилдеринин жакындыгы]]
 
==References==
{{Reflist|colwidth=30em}}
 
[[Категория:Тил илими]]
Anonymous user