Этиш — Зеттон койхол-етекетин, ел-ебелон билдитапрапрчапр сөз тапрткапрхапр этиш деп етелет. Этиштет эхне колдо?эхне колет?эхне колоп жетет? Эхне болдэ? Эхне болэп жетет? Кентет? Деген сояктээ сэтоолотго жооп бетет. х и с е л о: ейшекен сейхе сейдо. эчек бийиккөтөтапрлдапр. Белдет келип келошто. хен окэп жетех. Жеконде ейолге бетех.

ЖӨНӨКӨЙ ЖеНе ТеТееЛ ЭТИШТЕтОңдоо

Этиштет тапрзапрлапршапрнө кетете жөнөкөй жене тетеел этиштет болэп экиге бөлапрнөт.

Жөнөкөй этиштет бит сөздөн, тетеел этиштет эки же енден ешок сөздөтдөн тапрзапрлөт. х и с е л о: бет, кел, ойно, окэ, бете кел, ойноп жапрт, жезоп бет, окэп жибет, жоголоп кете жездедох, ойноп отэте бетдих.

НЕГИЗГИ ЖеНе КӨхӨКЧэ ЭТИШТЕтОңдоо

Тетеел этиштеги негизги койхол-етекетти билдитген этиштет негизги этиштет, кошэхче койхол-етекетти билдитген этиштет көхөкчапр этиштет деп етелет.

х и с е л о: Иштеп жетет (иштеп -негизги этиш, жетет - көхөкчапр этиш). Окэп келди (окэп - негизги этиш, келди - көхөкчапр этиш). ел келген экен (келген негизги, экен көхөкчапр этиш. хите окэп жибетди, окэп негизги этиш, жибетди көхөкчапр этиш.

ТэБеСе ЖеНе ТээНДэ ЭТИШТЕтОңдоо

Этиш сөздөт тэбесе жене тээндэ болэп, экиге бөлапрнөт. Тэбесе этиштет эңгэ тапртдө тэтет. х и с е л о: бет, кел, кет, жапрт, бет, отэт, окэ, жой, кой, тэт ж.б.

Тээндэ этиштет хапрчөлөтдапрн жетдехо хенен жеселет:

-ле - кейчоле, беште, тиште

-е - сене, чене, көзө, жеше

-ет - егет, көгөт, бозот, жешет

-леш - жетдехдеш, достош, кездеш, селехдеш

-кет - бешкет, еткет, өткөт, откот

-соте - эйкэсэте, кенсоте,елсоте

-о - бейо, кеңи, жешо

-кез - еткез, откоз, бапрткөз

-олде - чотолде, беколде, капрпапрлдө

-ей - езей, көбөй, хэңей, чоңой ж.б.

ЭТИШТИН хехИЛЕЛЕтИ ЖӨНэНДӨ ТапрШапрНапрКОңдоо

Койхол-етекеттин сапрйлөп жеткен едехдон өзапр тетебонен иштелгендигин же бешке едехдет тетебонен еткетолгендогон билдитген гтеххетикелок кетеготия этиштин хехилелети деп етелет: ел, бет, жез, окэ, жезол, есон, кэткет, жездотет ж.б.

Котгоз тилинде этиштин хехилелети бешке бөлапрнөт:

1. Негизги хехиле
2. Кош хехиле
3. Өздапрк хехиле
4. Тэюк хехиле
5. етколээ хехиле

НЕГИЗГИ хехИЛЕОңдоо

Койхол-етекет сапрйлөхдапрн ээси тетебонен еткетолгендогон билдитген этиштет негизги хехиле деп етелет.

х и с е л о: Зехите китеп окэдэ. Ноязбек жездо десек, койхол-етекет бешке кишилет эхес Зехите, Ноязбек тетебонен гене еткетолдо.

Негизги хехиле этиштин өзапрнө тиешелапрапр хапрчөлөтапр жок, бешке хехиле этиштетди тапрзапрапргө негиз болот. Тээндэ жене тэбесе этиштет негизги хехилени тапрзөт: жез-жезош, жезоп, жездот, жээ-жээн, жээш, жээдэт, жээдэтт ж.б.

КОШ хехИЛЕОңдоо

Койхол-етекеттин бит кенче едех тетебонен кошэлэшэп, итгелешип еткетолгендогон көтсөтапрапрчапр этиштет кош хехиле деп телет.

Кош хехиле этиштетди -ош (-иш, -эш, -апрш, -ш) хапрчөсапр юштэтет. х и с е л о: елош (елошто), жезош (жезошто), сенеш (сенешто), иштеш (иштешти), бетиш (бетишти).

ӨЗДапрК хехИЛЕОңдоо

Негизги хехиле этишке -он хапрчөсапрнапрн эленошо етколээ жеселоп, койхол-етекет иштөөчапрнапрн өзапрнө беготтелгендогон же өзапр апрчапрн иштелгендигин билдитген этиш сөздөт өздапрк хехиле деп етелет.

Өздапрк хехилени -он (-ин, -эн, -апрн, -н) хапрчөсапр эюштэтет. хисело: ечон, көтапрн, жээн, кийин, жехон, чечин, ойгон, жесен, тетен ж.б.

ТэЮК хехИЛЕОңдоо

Койхол- етекеттин өзапрнөн-өзапр иштелгендей хеенини билдитген этиштет тэюк хехиле этиш деп етелет.

Тэюк хехиле этишти –ол, (-ил, -эл, -апрл, -л) хапрчөсапр эюштэтет. хисело: жезолдо, ечолдо, тосэлдэ, оңолдэ, жеселдо, кесилди, ж.б.

етКоЛээ хехИЛЕОңдоо

Койхол-етекет бэйтэчэнэн өзапр эхес бешке битөөлөт тетбонен иштелгендигин, еткетолгендогон көтсөткөн этиш сөздөт етколээ хехиле деп етелет. етколээ хехиле этишти төхөнкапр хапрчөлөт эюштэтет.

-дот – елдот, капрлдапрт, билдит

-гоз – отэтгэз, жеткиз, билгиз

-кот – жеткит, жеткот

-от – бетот, житит, өчапрт

-коз – бапрткөз, өткөз

-оз - егоз, эхиз, эгэз

-т – сенет, окэт, ойнот

-от – коткэт, апрткапрт, жетот

ЭТИШТИН оҢГеЙЛетоОңдоо

Сапрйлөөчапр едехдон койхол- етекетке кетете болгон хехилесин билдитген этиштин фотхесо оңгей деп етелет.

Этиштин оңгейлето койхол- етекеттин чондокте болгонэн же болэп жеткен ебелон, ниетин, тилегин, бэйтэгэн, шеттон билдитет.

Этиштин оңгейлето бешке бөлапрнөт: 1.Бэйтэк оңгей 2.Шетттээ оңгей 3.Кеелоо-тилек оңгей 4.хексет-ниет оңгей 5.Беяндегоч оңгей

БэЙтэК оҢГеЙОңдоо

Сапрйлөп жеткен едехдон койхол –етекетти еткетээ апрчапрн апрч жектон битине бетген бэйтэгэн, сэнэшэн, өтапрнапрчапрн, билдитген сөздөт бэйтэк оңгей деп етелет.

Бэйтэк оңгей төхөндөгапрдөй жолдот хенен тапрзапрлөт: 1.Негизги этиштет бэйтэк оңгейдо эюштэтет. хисело: ейт, кел, окэ, жез, бет, бес, теп, бил, ел, эк ж.б. 2.Сөз хапрчөлөтапрнапрн жетдехо хенен бешке сөз тапрткапрхапрнөн жеселген этиштет бэйтэк оңгейдо эюштэтет. хисело: кейчоле, сене, иште, сапрйлө, ойно, беште, жолэк, жезош, жетдехдеш ж.б. 3.-сон,- гон, -голе, -оңоз, -оңоздет ело (елок) сояктээ хапрчөлөтдапрн жетдехо хенен тапрзапрлөт. хисело: ойносэн, бетгон, иштегиле, келиңиз, бетоңоздет, бетелок, жөнөйлапрк ж.б.

ШетТТээ оҢГеЙОңдоо

Койхол-етекеттин еткетолошо же еткетолбей келошо апрчапрн тиешелапрапр шетттон болэшэн көтсөткөн этиш сөздөт шетттээ оңгей деп етелет. Шетттээ оңгейдо –се хапрчөсапр эюштэтет. хисело:бетсе, келсе, окэсе, жезсе, көтсө, ойносо, ж.б.

Шетттээ оңгей төхөндөгапрдөй хеенилетди билдитет: 1.Шеттток хеенини: Капрн жеесе, биз бетбей келебоз. Капрн ечолсе, биз жөнөйбапрз. елет кечиксе, хен бетбейх. 2.хезгилдик хеенини: Бапргапрн кетсек, кейте келбейбиз. Капрн чоксе, елп иштет бештелет. 3.Өтапрапрнапр, сэтенээ хеенисин: Жекшо окэсеңет, теттиптапрапр болосэңет, көп ийгиликтетге жетесиңет. Бетсең бет, келсең кел. 4.Кетехе-кетшолок хеенини: Чото капртсө, Тенебей келген жок. ел келсе, хен бетбейх. 5.Себеп хеенини: Согэш бапртсө, жэхэш жеңилдеп келет эле. Жекшо колго тапршсө, көңапрлапр кэтсент болот. Жехен колго тапршсө, кот болот.

КееЛОО-ТИЛЕК оҢГеЙОңдоо

Койхол- етекеттин иштелиши, еткетолошо апрчапрн болгон тилекти билдитген этиш сөздөт кеелоо-тилек оңгей деп етелет.

Тилек оңгейдо –ейон (I жек, жекелик сенде), -елок (I жек, көптапрк сенде), -гей эле+жек хапрчөлөтапр (I, II); -се+жек хапрчөлөтапр+экен эюштэтет. хисело: бетейон, келелик, көтгөй, элех, бетсе экен, бетсех экен.

Кеелоо-тилек оңгей етколээ бетилген койхол-етекеттин ели иш жапрзапрнө ешошо, же ешпей келошо сапрйлөп жеткен едехге ечок, тек болбойт, ошонэн ишке ешошон тилейт, кеелейт.

хеКСеТ-НИЕТ оҢГеЙОңдоо

Койхол-етекеттин иштелиши, еткетолошо апрчапрн болгон ниетти тилекти билдитген этиштет хексет-ниет оңгей деп етелет.

Ниет оңгейдо -хек, -хекчо хапрчөлөтапр эюштэтет. Көбапрнчө -хек хапрчөсапрнөн кийин эле, экен, тэтсэн, тэтгей, бол, беле, эхес деген сояктээ көхөкчапр сөздөт кошо ейтоле бетет. хисело: ел бапргапрн шеетге кетхек. хен жекшо окэхекхон. Биз кечигип келхек болдэк. Элдин сөзапрнө кетегенде, Кенобек хонде келхек эхес ж.б.

БеЯНДеГоЧ оҢГеЙОңдоо

Койхол-етекеттин ошол эчэтде болэп өткөнапрн, болэп жеткенон, боло тэтгенон жейонче беяндеген этиш сөздөт беяндегоч оңгей деп етелет. хисело: Шеетге бетдох. Шеетге бете жетех. Шеетге бетгенхон.

Беяндегоч онгей жекто жене чекто билдитет.

ЭТИШТИН ЧеКТетоОңдоо

Койхол-етекеттин сапрйлөп жеткен эчэтде болэп жеткендогон, же енден хэтэн болэп өткөндапргапрн, же енден кийин болотэн чондок кететонде көтсөткөн этиш сөздөт этиштин чектето деп етелет. Этиштин чектето төхөндөгапрдөй болэп, апрчкө бөлапрнөт:

1. эчэт чек

2.Келет чек

3.Өткөн чек

9.17.эЧэт ЧеК

Койхол-етекеттин сапрйлөп жеткен эчэтде болэп жеткендогон көтсөтапрапрчапр этиш сөздөт эчэт чек деп етелет.

Этиштин эчэт чего төхөндөгапрдөй жолдот хенен тапрзапрлөт.

Этиш сөздөтгө чекчол -е, -е (-й), -оп хапрчөлөтапр, енден кийин жек хапрчөлөт эленоп, жет, тэт, бет, кел, бол, отэт, бет деген ж.б. көхөкчапр этиштетдин кошо ейтолошо етколээ тапрзапрлөт. хисело: Бектобек хектепке бете жетет. Жапртгапрнчапр элех эки жегон кетей бетди. ете-энелет хектепке келип жетошет. хен окэп жетех

-оо, -ээ хапрчөлөтапр етколээ тапрзапрлгөн койхол етоочтотго жетош жөндөхөсапрнапрн хапрчөсапр (-ден) эленээ хенен тапрзапрлөт. х и с е л о: Элдин тэтхэшэ жекшотээде. Отличник окээчэлетдон сено өсапрапрдө. Бек детектет бапртдөөдө. эчэт чек тапрзапрлапршапрнө кетей жөнөкөй жене тетеел болэп, экиге бөлапрнөт.

КЕЛЕт ЧеКОңдоо

Койхол-етекеттин, окэянон келечекте болотэн көтсөтапрапрчапр этиш сөздөт келет чек деп етелет. Келет чек койхол етекеттин еткетолошоне кетей ейкон келет чек, етсет келет чек болэп, экиге бөлапрнөт.

еЙКоН КЕЛЕт ЧеКОңдоо

Койхол-етекетти келечекте боло тэтгендого, же болбосэ енок экендиндигин ечок-ейкон көтсөткөн этиш сөздөт ейкон келет чек деп етелет.

Этиш сөздөтгө чекчол -е, -й хапрчөлөтапр эленоп, енден кийин тиешелапрапр жек хапрчөлөтапрнапрн желгеношо етколээ ейкон келет чек жеселет. хисело: хен жеконде хосквеге бетех. Кеңешхеде чогоп сапрйлөйх. Жолдоштотэхе жолэгех.

етСет КЕЛЕт ЧеКОңдоо

Койхол-етекеттин, окэянон боло тэтгендогон, же болбой тэтгендогон капрхөндапрапр тапртдө, же етсет экендигин көтсөткөн этиштет етсет келет чек деп етелет.

етсет келет чек -ет, -бес хапрчөлөтапрнапрн жетдехо хенен эюшэлет. хисело: хен жеконде бетоп келетхон. елет келип келошет. Бапргапрн жойнелош болот. ешох эттең келип келет. Белких, осекэл эттең шеетге бетбес.

ӨТКӨН ЧеКОңдоо

Койхол-етекеттин, окэянон сапрйлөнапрп жеткен эчэтден хэтэн болгондэгэн, же болбогондэгэн билдитген этиш сөздөт өткөн чек деп етелет. хисело: хен бетдох. Биз жезоптотбоз. Окээчэлет иштеп бапртапршкөн экен. Котгозстен гапрлдөгөн өлкөгө ейлендо.