Түркия

Батыш Азия жана Түштүк Европадагы мамлекет
Түркия Республикасы‎»‎ барагынан багытталды)

Түркия (түрк. Türkiye [ˈtyr̝cije]), расмий — Түркия Республикасы (түрк. Türkiye Cumhuriyeti [ˈtyr̝cije d͡ʒumhuːɾije'ti]) —мамлекет Батыш Азияда (97%) жана Түштүк Европада (3%) жайгашкан. Калкы - 85,2 миллион (2023), аянты — 783,562 км2 (калкынын саны боюнча дүйнөдө 19-орунда жана аймагы боюнча 36-орунда турат). Унитардык мамлекет. Мамлекеттик тили-Түрк тили

{{{Кыргызча аталышы}}}
Emblem of Turkey.svg Emblem of Turkey.svg
[[Желек {{{Желек}}}]] Emblem of Turkey.svg Emblem of Turkey.svg
[[Гимн {{{Гимн}}}|Улуттук гимн {{{Гимн}}}]]
Файл:Turkey (orthographic projection).svg, LocationTurkey.svg и Turkey in Europe (-rivers -mini map).svg
Расмий тили {{{Тилдери}}}
Ири шаарлары {{{Ири шаарлары}}}
{{{Башкаруучулардын кесиби}}} {{{Башкаруучулар}}}
Код ISO TR
Отурукташкан жай
Түркия
Түркия Республикасы
Желек Герб
Желек Герб
Тарыхы жана Географиясы
Калкы
Сандык идентификаторлор

Түркия 14 мамлекет менен чектешет.

Азыркы Түркия 1923-жылы Осмон империясынын кулашынын натыйжасында, Биринчи дүйнөлүк согушта жеңилгенден кийин жана түрк элинин улуттук-боштондук согушунан, монархиянын жоюлушунан жана Чыгыш Фракия, Кичи Азия жана армян тоолорунун аймагында түрк улуттук мамлекетинин түзүлүшүнөн кийин түзүлгөн. Осмон империясынын борбору болгонго чейин, бул аймак тарых бою байыркы мамлекеттердин олуттуу бөлүгүн түзгөн: хетт падышалыгы, Ассирия, Урарту, Византия, Грузия (Колхида жана Иберия), Персия, Рим жана башкалар.

Экономикасы динамикалуу өнүгүп жаткан индустриалдык өлкө. Сатып алуу жөндөмдүүлүгүнүн паритети боюнча ИДПнын көлөмү (МЖӨ) калктын жан башына — жылына 41 887 доллар (2023). 2023-жылы Түркиянын ИДПсы 1,154 триллион долларды түзгөн.; МЖӨ боюнча ИДП - 3,613 трлн АКШ доллары.; ИДПнын жан башына номиналы боюнча көлөмү жылына 13 383 долларды түзөт.

1952-жылдан НАТОнун мүчөсү, 1949-жылдан Европа кеңешинин мүчөсү, ошондой эле 1999-жылдан Евробиримдиктин мүчөлүгүнө расмий талапкери.

Этимология түзөтүү

Азыркы Түркия Республикасына карата колдонулган "Түркия" аталышы Эски француз тилинен келип чыккан Turquie, ал өз кезегинде орто кылымдагы Латын Латынынан келип чыккан. Τουρκία. 1299-1922-жылдары болгон Осмон империясы, замандаштарынын арасында, Түркия же түрк империясы деп да аталган. Өлкөнүн Орусча аталышы — "Турция" - Новолатинскидеги польшалык Пешт аркылуу түзүлгөн.

2022-жылы БУУ Түркиянын бардык расмий документтерде республиканын атын өзгөртүү өтүнүчүн канааттандырган. "Түркия Республикасы" (англ. Аткаруучу, фр. Ереван) "республика тюркийе" ( англ. Аткаруучу, фр. République de Türkiye). Өлкө аталышынын кыска варианты эми "түрк" же "Түркийе"

География түзөтүү

 
Цельс китепканасы
 
Фетхиедеги Көпөлөк өрөөнү.

Түркия чыгыш жарым шарда жайгашкан. Анын аянты (ички көлмөлөрдү кошкондо) 779,452 км2. Түркиянын аймагынын негизги бөлүгү — 97% - Азияда, 3 % — Европада жайгашкан. Түркиянын аймагынын негизги өзөгүн толугу менен ээлеген Кичи Азия жарым аралы түзөт. Түркиянын европалык домендери Румелия деп аталат. Түркиянын географиялык өзгөчөлүгү — байыркы мезгилден Европаны Азия, Кара деңиз өлкөлөрүн жана элдерди Жер Ортолук деңиз менен байланыштырган маанилүү жолдордун кесилишинде жайгашкан. Азыр Европаны Азиянын көптөгөн өлкөлөрү менен байланыштырган жол жана темир жол магистралдары Түркиянын аймагы аркылуу өтөт.

Өлкөнүн аймагынын негизги бөлүгү Кичи Азияга, же Анадолуга жана армян тоолоруна, кичинеси Кара жана Жер Ортолук деңизинин ортосундагы Балкан жарым аралына туура келет.

Түрк аймагынын батыштан чыгышка карай максималдуу узундугу — 1600 км, түндүктөн түштүккө — 600 км.үч тарабынан деңиздер менен чектешет: түндүктө — Кара деңиз, батышта — Эгей, түштүктө — жер ортолук деңиз. Түркиянын Европа жана Азия бөлүктөрү бири-биринен суу системасы менен бөлүнүп, Кара деңизден Эгейге деңиз өтмөгүн түзүп, Мармара деңизин, Босфор кысыктарын жана Дарданелди камтыйт. Түштүк Босфор жана Алтын Мүйүз булуңунда (Мармара деңизи) дүйнөдөгү эң кооз шаарлардын бири жана Түркиянын эң жыш шаары Стамбул (мурдагы Константинополь) жайгашкан.

Чек аралары түзөтүү

Түркиянын 8 кургактык жана 6 деңиз чек арасы бар.